۹ سیستم‌عامل متن‌باز به جز لینوکس!

وقتی صحبت از “متن‌باز” (Open Source) می‌شود، احتمالاً اولین نامی که به ذهنتان می‌رسد، لینوکس است. اما توزیع‌های لینوکس تنها سیستم‌عامل‌های منبع‌باز موجود نیستند. امروزه سیستم‌عامل‌های منبع‌باز متعددی وجود دارند که برخی از آن‌ها حتی پیش از تولد لینوکس به وجود آمده‌اند. در این مقاله از آی کد آکادمی، به معرفی ۹ سیستم‌عامل متن‌باز غیرلینوکسی می‌پردازیم که هر کدام ویژگی‌ها و تاریخچه‌ی خاص خود را دارند.

۱. پلن ۹ از آزمایشگاه‌های بل (Plan 9 From Bell Labs)

پلن 9، که نامش از یک فیلم علمی‌تخیلی کلاسیک به نام Plan 9 From Outer Space گرفته شده است، تلاشی بود برای بازتعریف مفهوم سیستم‌عامل. این پروژه توسط راب پایک و دیگر اعضای تیم اصلی یونیکس در آزمایشگاه‌های بل هدایت شد. پلن ۹ مفهوم یونیکسی “همه‌چیز یک فایل است” را به سطح جدیدی برد. در این سیستم، حتی سرورهای شبکه‌ای را می‌توان مانند فایل‌های موجود در سیستم محلی کاوش کرد.

یکی از اهداف اصلی پلن ۹، ایجاد یک سیستم‌عامل توزیع‌شده بود. در این مدل، کامپیوترهای شخصی و ایستگاه‌های کاری به‌عنوان ترمینال‌هایی عمل می‌کردند که به سرورهای محاسباتی و سرورهای فایل متصل می‌شدند. جزئیات این سیستم در مقاله‌ای که در اوایل دهه ۱۹۹۰ منتشر شد، به‌خوبی توضیح داده شده است. تلاش‌هایی برای تجاری‌سازی پلن ۹ انجام شد، اما به دلیل تسلط یونیکس، ویندوز و بعدها لینوکس، این تلاش‌ها ناکام ماند. بااین‌حال، پلن ۹ تأثیرات عمیقی بر سیستم‌عامل‌های مدرن، از جمله لینوکس، گذاشت. این سیستم‌عامل بعدها به‌صورت منبع‌باز منتشر شد و هنوز هم می‌توانید آن را اجرا کنید.

پلن ۹ به دلیل نوآوری‌هایش، به‌ویژه در زمینه سیستم‌های توزیع‌شده، همچنان مورد توجه توسعه‌دهندگان و پژوهشگران است. اگر به تاریخچه سیستم‌عامل‌ها علاقه‌مند هستید، آزمایش پلن ۹ می‌تواند تجربه‌ای جذاب باشد.

۲. هایکو (Haiku)

هایکو یک بازسازی منبع‌باز از سیستم‌عامل BeOS است. BeOS توسط شرکت Be، تحت مدیریت ژان-لویی گاسه (که پیش‌تر در اپل فعالیت داشت)، توسعه یافت. این سیستم‌عامل یک بازنگری اساسی در مفهوم سیستم‌عامل بود و به دلیل توانایی‌هایش در پردازش چندرسانه‌ای و پشتیبانی از چندین پردازنده در زمانی که کامپیوترهای شخصی معمولاً تک‌پردازنده بودند، شهرت یافت. در آن زمان، تنها سرورهای غول‌پیکر از پردازش چند هسته‌ای پشتیبانی می‌کردند.

BeOS طرفداران وفاداری داشت، اما پس از خرید شرکت Be توسط پالم، این سیستم‌عامل به حاشیه رفت. جامعه منبع‌باز تصمیم گرفت با توسعه هایکو، روح BeOS را زنده نگه دارد. اگر BeOS را به یونیکس اولیه تشبیه کنیم، هایکو را می‌توان به لینوکس امروزی تشبیه کرد.

هایکو هنوز در حال توسعه است و برای کاربرانی که به سیستم‌عامل‌های غیرمعمول علاقه دارند، گزینه‌ای جذاب محسوب می‌شود. این سیستم‌عامل به‌ویژه برای پروژه‌های چندرسانه‌ای و کاربرانی که به دنبال تجربه‌ای متفاوت هستند، مناسب است.

۳. مینیکس (Minix)

مینیکس توسط دانشمند علوم کامپیوتر، اندرو تاننباوم، برای همراهی با کتاب درسی او درباره سیستم‌عامل‌ها ساخته شد. این سیستم‌عامل در ابتدا برای نشان‌دادن مفهوم میکروکرنل (هسته‌ای که بسیاری از عملکردها را به سرورهای جداگانه منتقل می‌کند) طراحی شده بود. مینیکس به دلیل همراهی با کتاب تاننباوم و ارائه کد منبع کامل با قیمتی مناسب، جامعه کوچکی از علاقه‌مندان را به خود جذب کرد.

مینیکس همچنین به این دلیل مشهور شد که یک دانشجوی علوم کامپیوتر فنلاندی به نام لینوس توروالدس، پس از خواندن کتاب تاننباوم و در حین بازی *Prince of Persia*، الهام گرفت تا هسته‌ای برای خودش بسازد. این تلاش در نهایت به خلق لینوکس منجر شد.

تاننباوم بعدها مینیکس را بازطراحی کرد تا سیستمی فوق‌العاده قابل‌اعتماد ایجاد کند و آن را کاملاً منبع‌باز کرد. مینیکس همچنان به‌عنوان یک پلتفرم آموزشی و تحقیقاتی مورد استفاده قرار می‌گیرد و برای کسانی که به یادگیری عمیق سیستم‌عامل‌ها علاقه دارند، منبعی ارزشمند است.

۴. هلن‌او‌اس (HelenOS)

هلن‌او‌اس یک پروژه تحقیقاتی دیگر است که بر پایه میکروکرنل ساخته شده و شباهت‌هایی با مینیکس دارد. آنچه در نگاه اول توجه شما را جلب می‌کند، رابط کاربری رتروی آن است که از ویندوز ۳.۱ و ۹۵ الهام گرفته شده است.

هلن‌او‌اس بیشتر برای سرگرمی و آزمایش مناسب است و احتمالاً برای استفاده روزمره آماده نیست. این سیستم‌عامل ایده‌های جالبی در مورد نحوه پیاده‌سازی فرآیندها ارائه می‌دهد، اما عمدتاً برای توسعه‌دهندگان و علاقه‌مندان به سیستم‌عامل‌های یونیکس‌مانند جذاب خواهد بود. اگر به کاوش در سیستم‌عامل‌های غیرمتعارف علاقه دارید، هلن‌او‌اس می‌تواند تجربه‌ای متفاوت و آموزنده باشد.

۵. آروس (AROS)

آروس که مخفف *AROS Research Operating System* است، تلاشی برای بازسازی سیستم‌عامل افسانه‌ای AmigaOS است. این پروژه یک بازآفرینی کامل از AmigaOS است و هدفش سازگاری گسترده با این سیستم‌عامل کلاسیک است. برخلاف AmigaOS که به سخت‌افزار خاصی محدود بود، آروس روی انواع مختلفی از کامپیوترها، از جمله رایانه‌های شخصی معمولی، اجرا می‌شود.

مانند لینوکس، آروس نیز نسخه‌های مختلفی دارد، از جمله AROS One، Icaros، AROS Vision و AspireOS. این تنوع به کاربران امکان می‌دهد نسخه‌ای را انتخاب کنند که با نیازهایشان سازگار است. آروس برای طرفداران نوستالژیک AmigaOS و کسانی که به دنبال تجربه‌ای متفاوت از سیستم‌عامل‌های مدرن هستند، گزینه‌ای جذاب است.

۶. ری‌اکت‌او‌اس (ReactOS)

اگر آروس به بازسازی AmigaOS اختصاص دارد، ری‌اکت‌او‌اس تلاش می‌کند تا ویندوز را به‌صورت منبع‌باز بازآفرینی کند. این سیستم‌عامل ظاهری شبیه به ویندوز ۹x دارد، اما در هسته خود، نسخه‌ای از ویندوز NT را پیاده‌سازی می‌کند تا با نسخه‌های مدرن ویندوز سازگار باشد.

توسعه ری‌اکت‌او‌اس به دلیل نیاز به مهندسی معکوس تمیز (clean room reverse engineering) برای جلوگیری از دعاوی حقوقی مایکروسافت و تغییرات مداوم در APIهای ویندوز، با سرعت کمتری پیش می‌رود. با این حال، تصاویر قابل‌اجرا از ری‌اکت‌او‌اس در دسترس هستند و تجربه کاربری آن، از جمله بازی کلاسیک Solitaire (که در نسخه‌های جدید ویندوز حذف شده)، کاملاً قابل‌استفاده است.

ری‌اکت‌او‌اس برای کسانی که به دنبال یک جایگزین منبع‌باز برای ویندوز هستند یا می‌خواهند حس نوستالژی ویندوزهای قدیمی را تجربه کنند، ارزش بررسی دارد.

۷. فری‌داس (FreeDOS)

فری‌دوس، همان‌طور که از نامش پیداست، یک بازسازی منبع‌باز از MS-DOS است، سیستم‌عاملی تک‌کاره و تک‌کاربره‌ای که با محدودیت حافظه 640 کیلوبایتی شناخته می‌شود (مگر این‌که از مدیر حافظه استفاده کنید، که فری‌دوس آن را ارائه می‌کند).

چرا در سال ۲۰۲۵ باید به سراغ چنین سیستم‌عاملی رفت؟ پاسخ اصلی، نوستالژی است. برای کسانی که مانند من با MS-DOS بزرگ شده‌اند، فری‌دوس سفری به گذشته است. می‌توانید نرم‌افزارهای تجاری قدیمی و بازی‌های کلاسیک را روی سخت‌افزارهای مدرن یا حتی کامپیوترهای قدیمی اجرا کنید، البته اگر بتوانید باتری CMOS پیدا کنید! کاربرد عملی دیگر فری‌دوس، استفاده از آن برای فلش کردن BIOS در برخی دستگاه‌ها، به‌ویژه نت‌بوک‌هایی است که ابزارهای BIOS آن‌ها فقط با DOS کار می‌کنند. همچنین، به دلیل سادگی، فری‌دوس برای سیستم‌های نهفته (Embedded Systems) نیز گزینه‌ای مناسب است.

۸. گنو هرد (GNU Hurd)

پیش لینوکس، پروژه گنو تلاش کرد تا هسته‌ای برای یک سیستم‌عامل کاملاً آزاد بسازد که هرکسی بتواند کد آن را بخواند و تغییر دهد. هرد، که بر پایه هسته معروف Mach از دانشگاه کارنگی ملون ساخته شده، یک هسته میکروکرنل دیگر بود.

متأسفانه، توسعه هرد بسیار کندتر از انتظار پیش رفت و لینوکس از آن پیشی گرفت. با این حال، این پروژه همچنان فعال است. توزیع دبیان تصاویری از Debian/Hurd ارائه کرده، اما این نسخه هنوز برای استفاده تولیدی پایدار نیست. بزرگ‌ترین مشکل هرد، کمبود درایورها است، زیرا بیشتر تمرکز توسعه‌دهندگان به سمت لینوکس معطوف شده است. تجربه من با هرد به صفحه نصب در ماشین مجازی VirtualBox محدود شده، اما اگر به آزمایش سیستم‌عامل‌ها در محیط‌های مجازی علاقه دارید، هرد می‌تواند پروژه‌ای جذاب باشد.

۹. بی‌اس‌دی‌ها (The BSDs)

از میان سیستم‌عامل‌های منبع‌باز غیرلینوکسی، بی‌اس‌دی‌ها احتمالاً برجسته‌ترین هستند. این سیستم‌عامل‌ها ریشه در Berkeley Software Distribution، دارند (BSD) اواخر دهه که از اواخر ۱۹۷۰ در دانشگاه برکلی توسعه یافت. بی‌اس‌دی نسخه‌ای اصلاح‌شده از یونیکس بود که در دانشگاه‌ها محبوبیت زیادی پیدا کرد. این سیستم‌عامل به دلیل پیاده‌سازی اولیه پروتکل TCP/IP، که شبکه‌سازی و پایه‌گذاری اینترنت مدرن را تسهیل کرد، در ایستگاه‌های کاری نیز مورد توجه قرار گرفت.

الف. فری‌بی‌اس‌دی (FreeBSD)
فری‌بی‌اس‌دی از پروژه 386BSD متولد شد که هدفش پورت کردن BSD به سخت‌افزارهای مبتنی بر PC بود. وقتی این پروژه متوقف شد، گروهی از توسعه‌دهندگان کد منبع را گرفتند و فری‌بی‌اس‌دی را خلق کردند. این سیستم‌عامل ابتدا بر روی سخت‌افزارهای اینتل و x86 تمرکز داشت، اما حالا روی معماری‌های مختلف اجرا می‌شود. فری‌بی‌اس‌دی به دلیل قابلیت‌های سرور فایل، به‌ویژه ببا پشتیبانی بومی از ZFS، شناخته می‌شود. شبکه تحویل محتوای نتفلیکس و سایت ردیابی پرواز FlightAware از فری‌بی‌اس‌دی استفاده می‌کنند.

ب. نت‌بی‌اس‌دی (NetBSD)
نت‌نبی‌اس‌دی یکی دیگر از شاخه‌های 386BSD است که به جای تمرکز بر x86، بر portability تأکید کرد. این سیستم‌عامل تقریباً روی هر معماری کامپیوتری اجرا می‌شود، از کامپیوترهای مدرن گرفته تا ماشین‌های قدیمی مانند مک‌ها یا آمیگا‌های مبتنی بر Motorola 68000 یا حتی مینی‌کامپیوترهای VAX. شعار نت‌بی‌اس‌دی “البته که نت‌بی‌اس‌دی روش اجرا می‌شود” است. این سیستم‌عامل حتی روی یک توستر هم اجرا شده است!

ج. اوپن‌بی‌اس‌دی (OpenBSD)
اوپن‌بی‌اس‌دی نتیجه اختلاف تئو دو رات، یکی از توسعه‌دهندگان نت‌بی‌اس‌دی، با دیگر اعضای پروژه بود. اوپن‌بی‌اس‌دی به دلیل تمرکز بر امنیت شهرت دارد و ادعا می‌کند که در طول توسعه‌اش تنها چند آسیب‌پذیری از راه دور داشته است. بخش‌هایی از اوپن‌بی‌اس‌دی، مانند OpenSSH و tmux، در سیستم‌های دیگر نیز بسیار مورد استفاده قرار گرفته‌اند.

د. دراگون‌فلای بی‌اس‌دی (DragonFlyBSD)
دراگون‌فلای بی‌اس‌دی تغییرات اساسی در کد بی‌اس‌دی ایجاد کرده است. این سیستم‌عامل با فایل‌سیستم HAMMER2 عرضه می‌شود که قابلیت‌هایی مانند حذف داده‌های تکراری و اسنپ‌شات را برای اطمینان بالا ارائه می‌دهد. همچنین از هسته‌های مجازی پشتیبانی می‌کند که به توسعه‌دهندگان امکان دیباگ کردن آسان‌تر را می‌دهد.

نتیجه‌گیری

لینوکس تنها سیستم‌عامل متن‌باز موجود نیست. سیستم‌عامل‌های معرفی‌شده در این مقاله، از پلن ۹ و بی‌اس‌دی‌ها گرفته تا فری‌داس و هارد، هر کدام داستان و کاربرد خاص خود را دارند. این سیستم‌عامل‌ها نشان‌دهنده تنوع و خلاقیت در دنیای منبع‌باز هستند و به توسعه‌دهندگان و کاربران امکان می‌دهند ایده‌های جدید را کاوش کنند. اگر به دنبال تجربه‌ای متفاوت هستید، همین حالا یکی از این سیستم‌عامل‌ها را امتحان کنید و وارد دنیای جدیدی از فناوری شوید!